سنجش پژوه نگاه متفاوت به دنیای امروز
نقدی بر الگوی شکست پروژههای شهرداری؛ از طرحهای ناتمام تا آرزوهای بربادرفته
- مقدمه:
شهروندی هستم که با دغدغه و امید، پروژههای شهرداری را دنبال میکنم. با این حال، مشاهده چندین پروژه کلیدی در سه سال اخیر که یا ناتمام ماندهاند یا به اهداف تعریف شده خود نرسیدهاند، این سؤال جدی را به وجود میآورد: «آیا الگویی سیستماتیک از شکست در مدیریت و پیگیری پروژههای شهری در حال شکلگیری است؟»
ماقصد تخریب نداریم، بلکه از منظر نقد سازنده و مستند میگوییم
ما با ادعاهای کلی کاری نداریم؛ با موارد ملموس و مشخص روبرو هستیم:
۱. میدان انتهای تختی: این پروژه که با نمای زیبا در اینستاگرام و سطح شهر تبلیغ شد و قرار بود طرحی زیبا و کارآمد در آن اجرا شود، امروز چه نتیجهای دارد؟ آیا واقعاً به وعدههای خود عمل کرد یا صرفاً به یک نمایش تبلیغاتی محدود شد؟
۲. ساماندهی دستفروشان زیرزمین مسجد جامع: این طرح نمونه بارز یک حلقه مفقوده است. اجرای فیزیکی پروژه بدون در نظر گرفتن بافت اجتماعی و معیشتی دستفروشان، محکوم به شکست بود. نتیجه آن، پراکندگی موقت و بازگشت مجدد آنها به سطح شهر است.
۳. طرح ساماندهی وانتبارها: وعده ایجاد پایانههای متمرکز برای وانتبارها در دو نقطه از شهر داده شد. اما امروز شاهد آن هستیم که این خودروها همچنان در نقاط مختلف شهر مانند بلوار معلم یا خیابان تختی بدون نظم مشخصی تردد و توقف میکنند. این طرح نیز در نیمه راه متوقف شده یا با کندی پیش میرود.
۴. طرح لاین تاکسیرانی: اگرچه ایدهای برای تسهیل رفتوآمد بود، اما بدون فرهنگسازی مناسب برای رانندگان تاکسی و عموم مردم و بدون نظارت مستمر، در عمل نتوانسته است کارایی لازم را داشته باشد. اغلب شاهد نقض این طرح و پارک خودروها در کنار آن هستیم که در ساعات پرترافیک، موجب اختلال در تردد میشود.
۵. طرح انتقال صنوف تعمیرکاران خودرو به شهرک تعمیرکاران: در خیابان تختی و خیابان آیتالله خامنهای شمالی، تردد بهویژه برای عابران پیاده بسیار مشکلساز شده است. حتی پیادهروها نیز توسط خودروهای تعمیرکاران اشغال شده و عابران مجبورند برای عبور به وسط خیابان بروند. این وضعیت نشان میدهد طرح انتقال تعمیرکاران به شهرک مربوطه به طور کامل اجرا نشده و پاسخگوی نیازها نبوده است.
۶. بلوار معلم (حدفاصل میدان بسیج تا خیابان مولوی): نمایشگاههای خودرو با پارک کردن خودروها در پیادهروها، فضای تردد عابران پیاده را مسدود کردهاند. این مسئله نهتنها ایمنی عابران را به خطر انداخته، بلکه نشان از عدم نظارت کافی بر اجرای مقررات دارد.
تحلیل ریشههای شکست: چرا این پروژهها موفق نمیشوند؟
شکست این پروژهها تصادفی نیست و میتوان ریشههای مشترکی برای آن برشمرد:
· فقدان مطالعات جامع پیش از اجرا: بسیاری از این طرحها بدون «ارزیابی اثرات اجتماعی» (Social Impact Assessment) و «بررسی دقیق تبعات ترافیکی و اقتصادی» اجرا میشوند. گویی تنها به «اجرای فیزیکی پروژه» فکر میشود، نه به «تحقق هدف پروژه».
· نبود پیوست نظارتی و ارزیابی مستمر: شهرداری یک نهاد اجرایی است، نه یک نهاد نمایشی. متأسفانه بسیاری از پروژهها پس از رونمایی اولیه، به حال خود رها میشوند و هیچ نهاد داخلی پاسخگو، موفقیت یا شکست آنها را در بلندمدت رصد نمیکند.
· شکاف میان برنامهریزی و واقعیتهای میدانی: برنامهریزان پشت میز نشین، گاهی از نیازها و مشکلات واقعی مردم در سطح شهر (مثل معیشت دستفروش یا چالشهای روزمره راننده وانتبار) فاصله دارند. این شکاف، باعث تولد طرحهای غیرعملی میشود.
· تغییر مداوم اولویتها با تغییر مدیریتها: هر مدیریت جدید، تمایل دارد پروژههای جدیدی را کلید بزند و پروژههای ناتمام مدیریت قبلی را با اولویت کمتری پیگیری کند. این امر منجر به پراکندگی و اتلاف منابع میشود.
پیشنهادات و راهکارهای اصولی:
نقد بدون ارائه راهکار، ناقص است. بنابراین پیشنهاد میشود:
۱. شفافیت اطلاعاتی: شهرداری موظف شود گزارش عمومی و دورهای از روند اجرا، هزینهها و شاخصهای موفقیت هر پروژه (پیش و پس از اجرا) منتشر کند.
۲.اجباری شدن مطالعات ارزیابی اثرات اجتماعی و ترافیکی: هیچ پروژه بزرگی بدون این مطالعات و تصویب آن در شورای شهر نباید کلید بخورد.
۳.ایجاد “دبیرخانه پیگیری و ارزیابی پروژهها”: این نهاد مستقل در شهرداری باید مسئولیت رصد مستمر پروژهها (حتی سالها پس از اجرا) و ارائه گزارش مستقیم به شهردار و شورای شهر را بر عهده داشته باشد.
۴.جلب مشارکت ذینفعان: قبل از اجرای هر طرحی که بر زندگی قشری تأثیر میگذارد (مانند دستفروشان، وانتبارداران، رانندگان تاکسی)، جلسات متعدد برای شنیدن دغدغهها و جلب مشارکت آنان برگزار شود.
جمعبندی:
ما به عنوان شهروند، خواهان شعار و وعده نیستیم. ما خواستار «مدیریت علمی، برنامهریزی شفاف و اجرای مسئولانه» هستیم. بودجه شهرداری، بودجه مردم است و هر پروژه شکستخورده، هدررفتن پول و اعتماد عمومی است.
امیدواریم این نقد سازنده، زنگ بیدارباشی برای مسئولان محترم باشد تا با نگاهی آسیبشناسانه به عملکرد گذشته، از تکرار این الگوی شکست جلوگیری کنند و در آینده شاهد پروژههایی موفق، پایدار و مفید برای تمامی شهروندان باشیم.
از طرف یک شهروند نگران
حاج سلمان ورمقانی